Alexander Solzjenitsyn
"Alexander Solzjenitsyn is overleden. Een beroerte," zegt M. terwijl ze nos.nl leest, net nadat we een mooie aflevering van Zomergasten hebben gezien, en ik nog naar de tv zit te staren.
"De Goelag Archipel! Ach!," roep ik.
De Goelag Archipel. Ik wil niet afdoen aan Hildebrand's Camera Obscura, Turks Fruit en Vestdijk's Pastorale 1943, maar 'Goelag' was de enige echte klassieker in de boekenkast van mijn ouders die ik me herinner. De grijze, gerimpelde rug met rode letters stond als een monoliet tussen het frivole 'Adriaan met Olivier, natuurlijk' van Leonhard Huizinga en de complete Lou de Jong serie.
De Goelag Archipel was het eerste boek dat ik als gevaarlijk beschouwde. In die honderden pagina's moest wel iets verschrikkelijks zitten, een geheim te groot, te gevaarlijk, te omvangrijk om te kennen. Om te wíllen kennen. Ver van wegblijven dus, ga gewoon maar spelen.
Of 'Adriaan met Olivier, natuurlijk' lezen, wat als een stiekeme daad voelde, zoals het gluren naar de bovenste plank in de videotheek (de aantrekkingskracht van Huizinga's boek was het suggestieve boekomslag, die voor mijn jonge hersenen veel te gloeiende seksscènes beloofde... )
Toch liet het boek me niet los. De moeilijke naam van de auteur had ik me snel meester gemaakt. Af en toe las ik enkele, voor mij volstrekt onbegrijpelijke zinnen. De gortdroge stijl, de moeilijke woorden en het vele omhaal bevestigden voor mij alleen maar dat het hier daadwerkelijk een gevaarlijk boek betrof.
Deze reminiscenties aan De Goelag Archipel voerden me verder terug. Ergens anders in diezelfde boekenkast van het ouderlijk huis: de Oosthoek Encyclopedie. Deze vierdelige serie - elk boek behandelde een decennium, van de jaren '40 tot en met de jaren '70 - werd geleverd met een klein technisch wonder, de Sonobox.
In de encyclopedie zaten bij enkele hoogtepunten uit de geschiedenis een soort plastic schijfjes, grijs/wit van kleur en flexibel. Deze kon je in de Sonobox steken, en dan hoorde je een radio- of tv-fragment over de betreffende geschiedenis. Het 'One small step for man...' hoorde ik voor het eerst via die Sonobox, net als geluidsfragmenten over de moord op John F. Kennedy, en als ik het me goed herinner ook de eerste uitzending van Radio Oranje in 1940 (waarin Wilhelmina vanuit Londen het volk "Slaat den Mof op zijn kop!" beval).
Als het mogelijk was geweest, dan had ik De Goelag Archipel pagina voor pagina in de Sonobox gepropt. Liefst voorgelezen door zo'n prachtige Russische stem. Russische stemmen... bestaan er mooiere?
Ogenschijnlijk gevoelloos, kalm als stilstaand water. Een stem die mysterie verraadt, eeuwen weggezopen leed en ellende van de miljoenen anoniemen herbergt. Een stem die misschien wel, buiten ons zicht, verandert zodra - eenmaal thuis - de Rus zijn stropdas afdoet, de Russin uit haar zomerjurkje glijdt. Het is een stoute fantasie, de waarheid wil ik niet kennen. Een stem onpeilbaar diep, schurend van melancholie.
Ik zal die boekenkast - het is nog dezelfde - met De Goelag Archipel weer eens bezoeken binnenkort. Ik wil die mooie rimpelige rug weer bewonderen, de geur van de bladzijden van dat vroegere gevaar opsnuiven, en wellicht concluderen dat het boek nog altijd fascinerend, alarmerend op me over komt. Niets zo imposant als blijvende noodzakelijkheid.
En 'Adriaan met Olivier, natuurlijk', die zal ik ook zeker weer ter hand nemen. Verder dan de seksscènes ben ik in dat boek nooit gekomen. Als die er al inzitten.
